Nafarroako lehendakari María Chivite Navascuesek eta Kultura, Kirol eta Turismo kontseilari Rebeca Esnaola Bermejok duela 4.000 urteko bisonte baten hezurdura ia osoaren hondakinak aurkeztu dituzte Nafarroako Gobernuaren Arkeologia Funtsetan. Aurkikuntza Arrafela leizean egin zen, Urbasa eta Andiako Parke Naturalaren barruan, Kulturako Zuzendaritza Nagusiak – Vianako Printzea Erakundeak – sustatutako esku-hartze baten esparruan. Esku-hartze horretan Euskal Herriko Unibertsitateko eta Madrilgo Historia Naturalaren Museoko zientzialariek parte hartzen dute, besteak beste, Espainiako eta nazioarteko erakundeek.
Bisontearen ale ia osoa da, erradiokarbonoz datatua, eta saihetsen artean kobrezko gezi punta bat du. Horrek Kalkolitoaren amaieran kokatzen du aurkikuntzaren testuingurua (duela 4.000 urte inguru). Litekeena da bisonte europarra izatea, DNA analisien bidez baieztatzeke dagoen datua. Nolanahi ere, aurkikuntza bakarra da Iberiar Penintsulan; izan ere, bisonte europar baten aztarnak direla baieztatuz gero, bisonte mota horren lehen ebidentzia izango litzateke Iberiar penintsulan.
Beste aukera «Clado X» izenekoa izatea litzateke, azterketa genetiko izenez ezagutzen dena. Hala ere, ez da ezagutzen klaro horretako bisonteen anatomia, eta mota horretakoa dela baieztatuko balitz, espezie horretako eskeleto oso bat izango genuke lehen aldiz.
Ikerketa 2024an hasi zen, ikertzaileek egiaztatu ondoren hondakinak ez zirela bobido arruntarenak. Une horretatik aurrera, 2025eko urrian berreskuratu ziren hondakinen inguruko lanak hasi ziren.
Esku-hartze berean eta leize berean haitzuloetako lehoi baten hondakinak aurkitu dira (Panthera spelaea), duela 12.000 urte inguru desagertutako espeziea, Nafarroan dokumentatutako hirugarrena (Abauntz eta Koskobilo aztarnategien ondoren) eta hondakin gehien ekarri dituena. Gainera, lira oilar baten eta harrapari baten aztarnak aurkitu dira, Nafarroako Historiaurreko faunaren ezagutza zabaltzen dutenak.
Aurkikuntzaren aurkezpenean, lehendakariak «arkeologiak azken urteetan ematen dizkigun ezustekoak» gogorarazi ditu, Loizuko Gizakia, Irulegiren Eskua eta orain «bisonte eskeleto ikusgarri hau, oso ondo kontserbatua» bezalako aurkikuntzekin.
Gainera, Chivitek azpimarratu du horrelako ekintzetara baliabideak bideratzearen garrantzia, «duela 4mila urteko Nafarroako fauna ezagututa – edo duela 12mila urtekoa haitzuloetako lehoiaren kasuan – klimari eta haren aldaketei buruz gehiago dakigulako. Gure iragana pixka bat hobeto ezagutzen dugu, eta hori oso beharrezkoa da gure oraina hobeto interpretatzen jakiteko eta etorkizunerako estrategiak planteatzeko. Eta, batez ere, zientziari ahotsa emanez gezurrezko kontakizunak isilarazten ditugulako. Iragan sinplifikatua edo, zuzenean, asmatua aipatzen diguten horiek. Gero eta ilunagoa den mundu honetan, non mehatxu handienak gure seme-alabei mugikorraren bidez iristen zaizkien, arkeologiak errealitatearekin berriz konektatzeko, iraganetik ikasteko eta etorkizunak planteatzen dizkigun mehatxuei aurre egiteko aukera ematen digu «, azpimarratu du lehendakariak.
Alde horretatik, lehendakariak gogorarazi du Kultura, Turismo eta Kirol departamentuaren proiekturik «handinahienetako bat» dela REFENAren nabeak Kultura Ondarearen Institutu bihurtzea. Lanerako, biltegirako, kontsultarako, ikerketarako eta erakusketarako zentro integral batean, «bisonte hau bezalako aztarnek herritarrek erakutsi eta gozatzeko behar duten espazioa aurkitu ahal izango dute», azaldu du.
Bestalde, Esnaola kontseilariak azpimarratu duenez, «aurkikuntza honek Nafarroako ondare paleontologikoaren garrantzia azpimarratzen du berriro, eta Kultura Zuzendaritza Nagusiak – Vianako Printzea Erakundeak – sustatutako beste esku-hartze batzuekin bat egiten du, hala nola Lantzeko (Loizu) egindakoekin».
Ikuspegi horrek indartu egiten du ikerketa paleontologikoa Nafarroako ondare kulturala babesteko, ezagutzeko eta zabaltzeko politika publikoetan sartzearen garrantzia. Azken 4 urteetan lehenetsi diren ekintzak.
Aurkezpenean baita ere parte hartu dute Euskal Herriko Unibertsitateko Ikerketako errektoreordea den Jon Umerezek eta Kulturako zuzendari nagusia den Ignacio Apezteguiak.
Aurkikuntzak duen garrantzia
Hezurren azterketa morfologikoari esker, fosilak bisonte batekin (Bison generoa) lotu ahal izan dira eta Bos generoa denik baztertu egin da; hots, egungo behi-haziendari dagokiona (Bos taurus). Atariko azterketa metrikoaren arabera, Arrafelako leizean berreskuratutako bisontearen tamaina Europako bisonte arren (Bison bonasus) antzekoa da. Eskeleto hori estepako bisonte fosilak (Bison priscus) baino txikiagoa da; espezie hori duela 9.000 urte inguru desagertu zen Eurasian. Europako bisontea dela dioen hipotesia testatzeko eta beste hipotesi batzuk baztertzeko, analisi genetikoak egiten ari dira. Europako bisontea dela baieztatuko balitz, iberiar penintsulan Europako bisontea izatearen lehen ebidentzia litzateke. Beste aukera bat da ‘Clado X’ izenekoa izatea, azterketa genetikoen bidez ezagutzen dena. Hala ere, ez da klado horretako bisonteen anatomia ezagutzen, eta klado horretarakoa dela baieztatuko balitz, espezie honetako eskeleto oso bat izango genuke lehen aldiz.
Gainera, erradiokarbono bidezko datazio batek bisonte hori kalkolitikoan kokatzen du; hots, duela 4.000 urte, gutxi gorabehera, eta, beraz, iberiar penintsulako bisonte berriena izango litzateke. Datazio hori bat etorriko litzateke saihetsen artean berreskuratutako metalezko gezi mutur batekin, eta horrek adieraziko luke inguruko biztanle kalkolitikoak animalia hori ehizatzen saiatu zirela, eta leizera erori eta hil egin zela. Aurkikuntza berri horren arabera, Nafarroako kalkolitikoek orain arte ezagutzen zirenak baino animalia-espezie gehiagorekin esku hartuko zuten, eta kronologia horietako bilduma arkeologikoak berrikusteko beharra zabaltzen du, duela 4.000 urte inguruko nekazari eta abeltzainek ehiza zitezkeen ale berriak detektatzen saiatzeko.
Europako bisontearen eboluzio-jatorria ez da oso ezaguna. Ikerketa genetiko berrien arabera, Europako bisontearen (B. bonasus) jatorria estepa bisonteen (B. priscus) populazioaren eta uroaren (Bos primigenius: etxeko behi-aziendaren arbasoa) arteko hibridazioarekin lotuta dago.
Arrafelako bisonteak iraganeko bisonteen aldagarritasun genetikoa ulertzen lagun lezake, espezie horren jatorriari buruzko argi gehiago ematearen batera.
Egindako lanak
2025eko urriaren 24tik 26rako asteburuan, esku-hartze paleontologikoa egin zen, Arrafelako leizean (Urbasa-Andiako mendilerroa) bisontearen eskeleto ia osoa, partzialki artikulatua, berreskuratzeko. Esku-hartzeko, sakonera handiko barrunbe batera jaisteko eta handik igotzeko teknika espeologikoak erabili behar izan ziren, eta gorabehera pertsonalik eta teknikorik gabe garatu zen; gainera, emaitzak bikainak izan ziren zientifikoki. Esku-hartzeak Kultura Zuzendaritza Nagusia – Vianako Printzea Erakundearen finantzaketa eta Landa Garapeneko eta Ingurumeneko Departamentuaren laguntza logistikoa izan ditu, langileak garraiatzeko.
Orain arte, laborategiko hainbat lan burutu dira: hezurrak garbitzeaz gain, aurretiazko inbentarioa egin da, eta bisontearen azterketa metrikoa egiten hasi dira. Gainera, laginak hartu dira banako horren azterketa genetikorako eta zer jaten zuen aztertzeko. Modu horretan, diziplina anitzeko azterketa bat jarri da abian, hondakin fosil bikain horien xehetasuna aztertu ahal izateko.
Abian diren lanak
Arrafelako leizean berreskuratutako hondakin arkeo-paleontologikoen ikerketa-lanak Jesus Garcia Gazolaz arkeologoak (Kultura Zuzendaritza Nagusia-Vianako Printzea Erakundea) eta Asier Gomez Olivencia paleontologoak (Euskal Herriko Unibertsitatea) koordinatzen dituzte, eta diziplina anitzeko eta nazioarteko ikertzaile-talde bat ari da lanean.
Bisontearen, lehoiaren eta hegaztien aztarnak Cordovillako Funts Arkeologikoetan eta Euskal Herriko Unibertsitatean aztertuko dira. Ikerketa-taldeak laginak hartu ditu hainbat laborategitara eramateko, azter ditzaten: Vienako Unibertsitatea, DNA zaharraren kasuan eta Kantabriako Unibertsitatea, paleo-dietarako isotopoen kasuan.
Hondakin fosil batzuk oso hauskorrak direnez, zaharberritu egin behar dira, azterketa zehatza osatu aurretik, eta hori Nafarroako Arkeologia Funtsetan egingo da.
Bisontearen gaineko xehetasun-azterketa CSIC-Natur Zientzien Museoko Jan van der Made paleontologo ospetsua egiten ari da, Europa osoko hainbat aztarnategitako bisonteak aztertu baititu.
Bisontearen garezurra 3D formatuan berreraikiko da, gordetako zatiekin, eta lan horiek Nafarroako Mikel Arlegi paleontologikoak koordinatuko ditu, egun Marie Curie ikertzailea denak Parisko Musée de l’Homme Museo ospetsuan, taldeko beste ikertzaile batzuen laguntzarekin.
Animaliaren heriotzari buruzko xehetasun gehiago jakiteko, azterketa tafonomiko zehatza egingo du Antonio Rodriguez-Hidalgo arkeologoak, aztarnategi ezberdinetako bisonteen ehiza aztertu baitu, tartean, Atapuercako Dolina Handiaren aztarnategian.
Animaliaren biologiaren beste alderdi batzuk (adibidez, patologiak izatea) aztertzeko lanak Asier Gomezek koordinatuko ditu, eta gezi-puntaren azterketa Jesus Garcia Gazolazek.
Lehoiaren azterketa Alvar Manjon Garciaren doktore-tesian sartzen da, Monica Villalbak, Asier Gomezek eta Jose Angel Peñak zuzendua UPV/EHUn.
Azterketa guztiak egiteko hilabete batzuk beharko dira (6 eta 12 hilabete artean), osatu ahal izan arte.
Finantzaketa eta indusketa- eta ikerketa-taldea
Lanak Kultura Zuzendaritza Nagusiak – Vianako Printzea Erakundeak finantzatuko ditu, eta Landa Garapeneko eta Ingurumeneko Departamentuaren laguntza logistikoa izango da langileak garraiatzeko.
Arrafelako leizean urriaren amaiera aldera egindako esku-hartzea Jesus Garcia Gazolaz arkeologoak (Kultura Zuzendaritza Nagusia-Vianako Printzea Erakundea) eta Asier Gomez Olivencia paleontologoak (Euskal Herriko Unibertsitatea) zuzendu zuten. Gainera, indusketa, dokumentazio, balorizazio eta ikerketarako beste 20 kide ditu.
Arrafelako leizea, denboraren kapsula
Arrafelako leizeko aurkikuntza paleontologikoak barru horren ondarea ebaluatzeko ekintzaren barruan egin ziren, Kultura Zuzendaritza Nagusiak-Vianako Printzea Erakundeak sustatuta, Ingurumen Departamentuak eskatuta, eta zientifiko eta espeleologoek osatutako diziplina anitzeko taldea aritu zen. Hondakin paleontologikoen artean, bisontearen eskeletoaz gain, leizera eroritako beste animalia batzuen hondakinak ere identifikatu ziren; hala nola, haitzuloetako lehoi baten (Panthera spelaea), oilar lira baten (Lyrurus tetrix) eta sai zuri baten (Neophron percnopterus) aztarnak.
Haitzuloetako lehoia duela 12 mila urte inguru desagertutako espezie bat da, eta egungo lehoiarekin lotzen da. Espezie hori arte parietalean irudikatu da; adibidez, Armintxeko aztarnategian (Lekeitio). Arrafelako leizean berreskuratutako lehoiaren hondakinak egun abian den doktorego-tesi baten barruan aztertuko dira. Lira oilarra, berriz, egun iberiar penintsulan bizi ez den espezie bat da, baina penintsulako iparraldean erregistro fosil txiki bat bada, Koskobiloko aztarnategia (Olazti/Olazagutía) barne. Sai zuriari dagokionean, iberiar penintsulan bizi den harraparia da, baina horren erregistro fosila ere mugatua da. Hori dela-eta, Arrafelako leizean berreskuratutako gainerako espezieek ere informazio pribilegiatua emango digute iraganeko ekosistemei buruz.
Nafarroako ondare paleontologikoa
Aurkikuntza honek Nafarroako ondare paleontologikoa azpimarratu du beste behin, eta Kultura Zuzendaritza Nagusiak-Vianako Printzea Erakundeak sustatutako beste esku-hartze batzuei gehitzen zaie; hala nola, Lantzen egindakoak, Loizun Kantabriako Unibertsitatearekin elkarlanean egindakoak, Intzartzetan (Larraun), Mendukilon (Astitz) edo Alkerdi 2an (Urdazubi) eta Mezein 26an (Aralar mendilerroa) UPV/EHUrekin lankidetzan egindakoak, edo azken erakunde horrek Koskobilo I aztarnategi desagertuko hondakin paleontologikoei buruz sustatu berriak dituen ikerketak (Olazti; Nafarroako Kuaternario aztarnategirik zaharrena, besteak beste, errinozeronteak, makakoak eta hartz beltz tibetarra), edo Maineakoak (Uitzi; iberiar penintsulan hotzera egokitutako animalien kopuru handienekoa, 5 errinozeronte iletsu eta mamut batekin).
Esku-hartze eta ikerketa horiek guztiek agerian utzi dute jarduera espeleologikoek ikuspegi zientifiko bat izan behar dutela, lurpeko ondare hauskorra ezagutzeko eta kontserbatzeko funtsezko elementu gisa. Era berean, garrantzitsua da barrunbe eta leizeetako jarduerak antolatu eta koordinatzea, arautu gabeko praktika espeleologikoak iraganean arriskuak sortu baititu hondakinak osorik mantentzeko.
Nafarroako Arkeologiaren Plan Estrategikoa. NAPE
Indusketa Arkeologikoei buruzko Foru Dekretu berriak eta Nafarroako Arkeologiaren Plan Estrategikoak paleontologiari ondare arkeologikoaren zati gisa ikuspegi bat ematen diogu, eta esku-hartze hori ikuspegi horretan kokatzen da.
Nafarroako Kultura Ondareari buruzko azaroaren 22ko 14/2005 Foru Legearen 55. artikuluko 2. atalean xedatutakoaren arabera, ondare horretan sartzen dira “gizakiaren historiarekin, haren jatorriekin eta aurrekariekin zerikusia duten elementu geologikoak eta paleontologikoak, metodologia arkeologikoarekin aztertzeko modukoak direnak”.
